Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում

Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում
Անգլերեն անվանումը՝ Post-traumatic stress disorder, PTSD

Վախն օրգանիզմի բնական պատասխանն է վտանգին, այդ թվում՝ կյանքին սպառնացող իրավիճակներին։

Երբ մարդիկ անձամբ զգում են վտանգը կամ դրա ականատեսն են լինում, նրանց օրգանիզմը պատրաստվում է «պայքարիր կամ փախչիր» («fight or flight») ռեակցիային։ Սրտի ռիթմն արագանում է, շնչառությունը՝ հաճախանում, մենք զգում ենք տագնապ և պատրաստվում կամ դիմակայելու վտանգը կամ էլ «փախչելու» այդ իրավիճակից։ Նորմայում այսպիսի զգացումները սթրեսային իրադարձությունից հետո անհետանում են։

Երբ ինչ-որ մեկի մոտ առաջանում է հետտրավմատիկ (կամ պոստտրավմատիկ) սթրեսային խանգարում (ՀՏՍԽ), վախը, տագնապը և տրավմայի մասին հիշողությունները ոչ թե անհետանում, այլ շարունակվում են երկար ժամանակ՝ բերելով նորմալ կենսագործունեության խանգարման։

Մահվան ականատես լինելը, ծանր վնասվածքը, սեռական բռնությունը (փաստացի կամ սպառնալիք) կամ մարդուն մարմնական կամ հոգեկան տրավմայի բերող այլ իրավիճակները կարող են առաջացնել ՀՏՍԽ։ Այլ օրինակներից են պատերազմական տեղանքում ապրելը, ավտովթարները, հոգեբանական կամ ֆիզիկական կտտանքներին ենթարկվելը, բնական աղետներին ներկա գտնվելը և այլն։

Յուրաքանչյուր մարդ այսօրինակ ծանր տրավմատիկ սթրեսին արձագանքում է յուրովի, ու եթե որոշ անձանց մոտ կարող է առաջանալ խիստ արտահայտված անհանգստություն ու թախիծ, միևնույն է, նրանց գերիշխող մեծամասնությունը՝ յուրաքանչյուրն իր ձևով նման իրավիճակից վերականգնվում է և միայն փոքրաթիվ անձանց մոտ ծանր տրավմատիկ իրադարձությունից հետո կարող է զարգանալ ՀՏՍԽ։

ՀՏՍԽ հիմնական ախտանիշներից են՝

  • անցյալում կրած արտակարգ իրավիճակների կամ հոգեբանական տրավմայի վերապրում (հիշողություններ, գիշերային մղձավանջներ կամ «ֆլեշբեքներ»)
  • այդ տրավմայի վերաբերյալ հիշեցման ժխտում
  • բացասական մտքեր և տրամադրություն
  • արտաքին միջավայրի նկատմամբ բարձրացած զգոնություն և ֆիզիկական պատասխան այդ միջավայրի կտրուկ փոփոխություններին, որը կարող է ընկալվել որպես վտանգի նշան։

ՀՏՍԽ-ն կարող է լինել քրոնիկ և բերել մարդու կարողությունների կամ ունակությունների կտրուկ անկման, որը բացասաբար է ազդում ինչպես այդ մարդու, այնպես էլ այլ մարդկանց հետ նրա փոխհարաբերությունների, շփումների և ընտանեկան կյանքի վրա։

ՀՏՍԽ-ի ժամանակ կարող են զարգանալ նաև այլ վիճակներ, օրինակ՝ դեպրեսիա կամ թմրամիջոցների օգտագործում (որպես հոգեկան վերապրումները «բուժելու» փորձ)։

Բոլոր դեպքերում, ՀՏՍԽ-ն կարելի է հաջողությամբ բուժել հոգեբանական օժանդակության և վերականգնման տարբեր միջոցառումների հետ։ Որոշ դեպքերում անհրաժեշտ է լինում նաև նշանակել որոշ դեղեր։

Եթե ՀՏՍԽ-ով ինչ-որ մեկի մոտ առաջանում են ինքնավնասման կամ ինքնասպանության մտքեր, դա կարելի է համարել անհետաձգելի բուժօգնություն պահանջող։ Նման դեպքերում անհրաժեշտ է անհապաղ զանգել 1-03 և կանչել շտապբուժօգնություն կամ օգնել այդ մարդուն, որպեսզի տեղափոխվի մոտակա հիվանդանոց։

Հոդվածը վերանայվել է՝ 18-05-2019