«Երեկոյան սրացում» կամ «օրվա ավարտի խառնաշփոթվածություն»

«Երեկոյան սրացում» կամ «օրվա ավարտի խառնաշփոթվածություն»

«Երեկոյան սրացումը» կամ «օրվա ավարտի խառնաշփոթվածությունը» արտահայտություններ են, որոնք նկարագրում են հոգեկան որոշ հիվանդություններով մարդկանց մոտ երեկոյան ժամերին սկսվող և երբեմն նաև գիշերը շարունակվող հոգեկան սուր խառնաշփոթվածությունը:

«Երեկոյան սրացումը» ավելի հաճախ հանդիպում է դեմենցիայով, այդ թվում՝ Ալցհեյմերի հիվանդությամբ մարդկանց շրջանում և դրսևորվում օրվա երեկոյան ժամերից սկսած հիմնական գանգատների խորացմամբ և վարքագծային սուր շեղումներով: Եթե դուք խնամում եք դեմենցիայով որևէ մարդու, ապա կարևոր է իմանալ, թե ինչպես կարելի է թեթևացնել նրա այս վիճակը:

Ի՞նչ է տեղի ունենում «երեկոյան սրացման» ժամանակ

«Երեկոյան սրացումն» իր այս անվանումը ստացել է, քանի որ սովորաբար սկսվում է արևամուտի ժամերին (անգլերեն՝ sundowning): Սա առանձին հիվանդություն չէ, այլ ախտանիշների մի խումբ, որը զարգանում է օրվա երեկոյան ժամերին և դառնում դեմենցիայով և Ալցհեյմերի հիվանդությամբ մարդկանց կյանքի մի մասը:

«Երեկոյան սրացումն» այս մարդկանց մոտ օրվա ավարտին առաջացնում է լրացուցիչ անհանգստության, խառնաշփոթվածության, ինչպես նաև տագնապի և անապահով լինելու զգացումների խորացում:

Նրանք դառնում են ավելի ապակողմնորոշված, ավելի պահանջող, ավելի կասկածամիտ կամ ավելի գրգռված ու ագրեսիվ: Ավելի է սրվում նրանց հուզական անկայունությունը (լաց, հանկարծակի պոռթկումներ, խնամողների կամ օգնողների նկատմամբ դիմադրության ցուցաբերում, նրանց խնդրանքների կամ ուղղորդումների անտեսում) և ավելի է խորանում շշմածությունը: Նրանք կարող են աննպատակ քայլել կամ անտեղի ձայնը բարձրացնել: Թուլացած ուշադրությունն էլ ավելի է սահմանափակվում:

Այս մարդիկ կարող են նաև հավատալ, որ տեսնում կամ լսում են բաներ, որոնք իրական չեն, հատկապես երբ սենյակը մութ է: Նրանք կարող են նաև առանց գիտակցելու կատարել արարքներ՝ վտանգելով իրենց առողջությունը:

Ի՞նչն է «երեկոյան սրացման» պատճառը

«Երեկոյան սրացման» հստակ պատճառները մինչև հիմա մնում են անհայտ: Սակայն կան գործոններ, որոնք հնարավոր է, որ նպաստում են օրվա ավարտի խառնաշփոթվածության առաջացմանը: Դրանցից են՝

  • ցածր լուսավորություն, որը կարող է ազդել «մարմնի (ներքին) ժամացույցի» վրա
  • ոչ բավարար կամ խանգարված գիշերային քուն
  • հաղորդակցման և խոսքի դժվարություններ, երբ հիվանդը չի կարողանում բացատրել իրեն անհանգստացնող ցավի, քաղցած կամ ծարավ լինելու կամ էլ վախերի ու անհանգստությունների մասին
  • միայնակության զգացում, հատկապես, եթե կողքին չի տեսնում հիմնական խնամողին
  • օրվա ավարտին վրա հասնող ընդհանուր հոգնածություն
  • օրվա ընթացքում սովորական ակտիվության բացակայություն
  • ստվերների շատացում
  • իրականությունն անուրջներից զանազանելու դժվարություն
  • որոշ հոգեմետ դեղերի չափից դուրս շատ ընդունում
  • որևէ վարակի առկայություն, օրինակ՝ միզուղիների:

«Երեկոյան սրացումը» կարող է վատթարանալ նաև դեմենցիայով կամ Ալցհեյմերի հիվանդությամբ մարդու սովորական օրակարգը փոփոխվելիս, օրինակ՝ անծանոթ միջավայրում հայտնվելիս:

«Երեկոյան սրացման» կառավարումը

Որպես խնամող կամ օգնական, դուք կարող եք դիմել որոշ քայլերի, որպեսզի մեղմացնեք դեմենցիայով կամ Ալցհեյմերի հիվանդությամբ մարդու մոտ օրվա ավարտին վրա հասնող վերոնշյալ սուր խանգարումները:

Ահա որոշ հմտություններ և հնարքներ՝

  • փորձեք սահմանել և պահպանել խնամյալի սնվելու, քայլելու, անկողին մտնելու և այլ գործողությունների համար որոշակի կանխատեսելի օրակարգ
  • ապահովեք ցերեկային ժամերին և երեկոյան տան կամ նրա սենյակի բավարար լուսավորություն, որը կնվազեցնի ստվերների առաջացումը և մութ միջավայրում խնամյալի մոտ վրա հասնող անհանգստությունն ու տագնապը
  • խնամյալի համար նախատեսեք ցերեկային բավարար լույսի պայմաններում որոշ գործեր (օրինակ՝ կերակուրի պատրաստմանը քիչ օգնելը, ընտանեկան խաղեր, ջերմ մթնոլորտում անցկացվող և դրական լիցքեր հաղորդող թեթև քննարկումներ և այլն)
  • վաղ առավոտյան քունը կարող է մեղմացնել երեկոյան ժամերին վրա հասնող հոգնածության զգացումը
  • սահմանափակեք ցերեկային ժամերին խնամյալի ննջելը, որը կօգնի նրա գիշերային քնի կարգավորմանը
  • ժամանակ առ ժամանակ ստուգեք և համոզվեք, որ խնամյալը չունի ցավեր կամ տհաճ զգացումներ, քաղց կամ ծարավ, զուգարանից օգտվելու կարիք, որոնց մասին գուցե դժվարանում է տեղեկացնել
  • կոֆեինը և շաքարը (քաղցր սննդատեսակներ) տվեք միայն առավոտյան ժամերին
  • գիշերները ննջասենյակում վառ թողեք լույսը, որպեսզի մեղմացնենք մութ և անծանոթ միջավայրում առաջացող աժիտացիան
  • երեկոյան ժամերին փորձեք կրճատել շրջապատի բարձր ձայները, աղմուկը և խթանող գործերը (օրինակ՝ հեռուսատացույցի դիտում)
  • խնամյալի հետ նրան անծանոթ միջավայրեր այցելելիս ձեզ հետ վերցրեք նրան ծանոթ իրեր և առարկաներ, օրինակ՝ ընտանեկան լուսանկարներ, որպեսզի ստեղծեք ցանկալի ջերմ մթնոլորտ
  • երեկոյան ժամերին խնամյալին կարող է օգնել ծանոթ և սիրված երաժշտությունը, հանգստացնող մեղեդին կամ ծովի ալիքների ձայնը
  • զրուցեք բժշկի հետ, եթե կասկածում եք խնամյալի մոտ «երեկոյան սրացումը» խթանող որևէ այլ հիվանդության առկայություն, օրինակ՝ միզուղիների վարակ, քնի ապնոէ և այլն:
  • որոշ դեղեր (օրինակ՝ Մելատոնին) կարող են օգնել, բայց դեղերը կարող են նաև նպաստել խնդրի առաջացմանը, ուստի զրուցեք այս թեմայով բժշկի կամ հոգեկան առողջության ոլորտի մասնագետի հետ:

Հոդվածը վերանայվել է՝ 16-05-2020