Արգանդ (ուտերուս) կենտ խոռոչավոր մկանային իգական սեռական ներքին օրգան է, որն ուղղակիորեն կապված է կնոջ պտղաբերության հետ:

Կնոջ սեռահասունության ողջ ընթացքում արգանդի ֆունկցիոնալ շերտում տեղի են ունենում ցիկլիկ կրկնվող փոփոխություններ, որոնք պայմաններ են ստեղծում բեղմնավորված ձվաբջիջը՝ սաղմն ընդունելու և զարգացումն ապահովելու համար: Սա կոչվում է դաշտանային ցիկլ: Արգանդը նաև պտղի համար հուսալի զետեղարան է` ապահովելով անվտանգ հղիություն և պտղի աճ ու զարգացում։ Վերջապես, երբ պտուղը հասունացած է, արգանդն այն արտամղում է դուրս՝ ապահովելով բնական ծննդաբերությունը։

Արգանդը գտնվում է փոքր կոնքի խոռոչում, միզապարկի և ուղիղ աղիքի միջև (միզապարկից հետ, ուղիղ աղիքից առաջ)։ Կոնքի խռոչում այս օրգանն ամրացած է որովայնամզի, կապանների, փակեղների և կոնքի հատակի մկանների օգնությամբ, թեև այն օժտված է որոակի շարժունությամբ։

Արգանդն ունի տանձի նմանվող կառուցվածք և կազմված է հետևյալ երեք շրջաններից՝

  • վերևում՝ հատակ (fundus)
  • միջին մասում՝ մարմին (corpus), որը պարփակում է արգանդի խոռոչը
  • ներքևում՝ պարանոց կամ վզիկ (cervix):

Արգանդի վզիկն իր հերթին բաժանվում է հետևյալ հատվածների՝

  • հեշտոցային, որը դուրս է ցցված հեշտոցի լուսանցքում (սա վզիկի այն մասն է, որը հայելու օգնությամբ դիտում է գինեկոլոգը «ներքին զննման» ընթացքում)
  • վերհեշտոցային, որը անմիջապես հպված է արգանդի մարմնին (սա գինեկոլոգին անտեսանելի մասն է)։

Արգանդի և վզիկի միացման սահմանը նեղացած է և կոչվում է արգանդի նեղուց, որը ներսից համապատասխանում է արգանդի ներքին բացվածքին: Վզիկի խողովակն իր հերթին բացվում է հեշտոցի մեջ՝ արգանդի արտաքին բացվածքով:

Վզիկի խողովակը հովհարաձև է, ներքին մակերևույթը ծածկված է բազմաթիվ ծալքեր ունեցող լորձաթաղանթով։ Վզիկի լորձաթաղանթն արտազատում է հիմնային ռեակցիայով լորձային արտազատուկ, որն օժտված է բակտերիասպան հատկություններով և կանխում է վարակի թափանցումը հեշտոցից արգանդ։ Արտազատուկի հիմնային ռեակցիան որոշակի նշանակություն ունի բեղմնավորման ժամանակ, քանի որ ակտիվացնում է սպերմատոզոիդների շարժումները։ Արգանդի վզիկի կողքերին և հեշտոցի վերին հատվածում տեղադրված են ճարպաբջջանքի կուտակումներ՝ հարարգանդային բջջանք (պարամետրիում)։

Արգանդի խոռոչը ճակատային կտրվածքի վրա եռանկյունաձև է, որի գագաթը դարձած է դեպի վզիկը, իսկ հիմքը՝ դեպի արգանդի հատակը: Հիմքի երկու անկյուններում բացվում են փողերը (ֆալոպյան փողեր), իսկ եռանկյան գագաթի մոտ արգանդի խոռոչը շարունակվում է վզիկի խոռոչի կամ խողովակի մեջ:

արգանդ և հարակից կառուցվածքներ

Արգանդի պատը կազմված է 3 շերտից՝

  • ներարգանդենի (էնդոմետրիում) կամ լորձաթաղանթ, որը հարթ է և ծալքեր չունի (ծածկված է միաշերտ գլանաձև էպիթելով (թարթիչավոր և սեկրետոր))
  • արգանդամկան (միոմետրիում) կամ մկանային շերտ, որը կազմված է հարթ մկանային երեք շերտերից՝
    • ներքին՝ երկայնաձիգ
    • միջին՝ օղակաձև, որն ամենահաստն է (որի միջով անցնում են խոշոր երակային հյուսակներ, որի համար էլ կոչվում է անոթային շերտ)
    • արտաքին՝ երկայնաձիգ (ենթաանոթային)
  • արգանդամիզ (պերիմետրիում) կամ արտաքին շերտ:

Հղիության ժամանակ արգանդի մեծությունը և ձևը փոփոխվում են մկանաթելիկների քանակի և մեծության փոփոխման շնորհիվ։ Ծննդաբերությունից հետո արգանդ աստիճանաբար փոքրանում է՝ համարյա հասնելով նախկին չափերին։

Մեծ տարիքով կանանց մոտ, հատկապես դաշտանադադարից հետո, արգանդի չափերը փոքրանում են, իսկ հյուսվածքը գունատվում է և դառնում ավելի պինդ։