Խուսափող (տագնապային) անձնային խանգարում

Խուսափող անձնային խանգարումը​ բնութագրվում է մարդկանց՝ իրենց մասին շրջապատողների բացասական գնահատականների նկատմամբ չափազանց զգայունությամբ, թերարժեքության զգացմամբ և ընդհանուր լարվածությամբ, որը բերում է և սոցիալական մեկուսացման մշտական ձգտման:

Խուսափող անձնային խանգարումը հայտնի է նաև որպես տագնապային անձնային խանգարում:

Խուսափող անձնային խանգարմամբ մարդիկ աչքի են ընկնում իրենց ամաչկոտությամբ և երկչոտությամբ: Նրանք կարող են խուսափել նույնիսկ այն մարդկանցից, ում հետ թաքուն ցանկանում են փոխհարաբերվել, քանի դեռ վստահ չեն երկարատև հարաբերությունների հնարավորության մեջ: Այս մարդիկ գերանհանգստություն են ապրում տարբեր սոցիալական իրավիճակներում սեփական անձին ուղղված քննադատության արժանանալու վախով, որը նրանց «լցնում է» ընդհանուր լարվածության անընդհատ զգացումներով և ծանր կանխազգացումներով:

Խուսափող անձնային խանգարման ախտանիշները

Խուսափող անձնային խանգարմամբ մարդիկ հաճախ՝

  • զգում են խիստ թերարժեքություն
  • անհանգստացած կամ վախեցած են մերժված լինելուց կամ ծաղրի ենթարկվելուց
  • հեշտությամբ են վիրավորվում
  • խուսափում են այլ մարդկանց հետ շփում պահանջող աշխատանքային իրավիճակներից, քանի որ վախենում են քննադատությունից, մերժված լինելուց կամ հավանության չարժանանալուց
  • չեն ցանկանում հարաբերությունների մեջ մտնելու այլ մարդկանց հետ, քանի դեռ համոզված չեն, որ հավանության կարժանան կամ քանի դեռ վստահ չեն երկարատև հարաբերությունների հնարավորության մեջ
  • հեռու են մնում ինտիմ հարաբերություններից, քանի որ վախենում են ամոթից կամ ծաղրի արժանանալուց
  • անհանգստացած կամ վախեցած են քննադատվելուց կամ սոցիալական իրավիճակներում մերժվելուց
  • խուսափում են անծանոթ մարդկանց հանդիպելուց՝ իրենց ոչ համարժեք զգալու կամ իրենց նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի և գնահատականի վախից ելնելով
  • իրենց տեսնում են որպես սոցիալապես ոչ համարժեք, անգրավիչ և ուրիշների համեմատ ցածր
  • տարբեր սոցիալական իրավիճակներում (ելույթներ, խնջույքներ, շփում և այլն) իրենց պահում են գերզսպված, քանի որ վախենում են հիմար երևալուց, ուշադրություն գրավելուց, ենթադրյալ ոչ կոմպետենտությունից կամ ոչ պրոֆեսիոնալիզմից
  • չափազանցեցնում են դժվարությունները կամ հավանական ռիսկերը, ուստի ամեն կերպ խուսափում են անձնական պատասխանատվություն վերցնելուց կամ ռիսկերը հաղթահարելուց:

Նման մարդկանց հատուկ է նաև կարծրատիպային կենսաոճը, որն արտահայատվում է անկախ իրավիճակից վարքագծերի անփոփոխությամբ:

Բազմաթիվ մարդիկ ունեն այս բնութագրիչներից որոշները, սակայն կարողանում են նորմալ կառավարել իրենց առօրյան, աշխատանքը և այլ մարդկանց հետ փոխհարաբերությունները: Հակառակ սրան, անձնային խանգարումներն ընթանում են մտածողության, վարքագծերի և հույզերի ծանր և կայուն խանգարումներով, որը բերում է տվյալ մարդու նույնիսկ առօրյա գործունեության ունակությունների խորը խանգարման։ Անձնային խանգարումներով մարդիկ չեն կարողանում փոխել իրենց վարքագծերը կամ հարմարվել տարբեր իրավիճակներին կամ ստեղծել շփումներ այլ մարդկանց հետ։

Ի՞նչն է խուսափող անձնային խանգարման պատճառը

Այս խանգարման պատճառը լիարժեք բացահայտված չէ: Խուսափող անձնային խանգարմամբ մարդկանց ընտանիքներում ավելի հաճախ է հանդիպում որևէ տեսակի անձնային խանգարում: Որոշակի դեր կարող է խաղալ նաև մանկական հասակում բռնության ենթարկվելը, տրավման կամ անտեսվելը: Սակայն այս խանգարումը կարող է ի հայտ գալ նաև նորմալ և երջանիկ ընտանիքում մեծացած մարդկանց մոտ:

Խուսափող անձնային խանգարման ախտորոշումը

Խուսափող անձնային խանգարումն ախտորոշվում է հոգեբույժի կամ կլինիկական հոգեբանի կողմից: Ախտորոշումը կարող է որոշակի ժամանակ պահանջել՝ մինչև մասնագետները մանրակրկիտ կերպով կծանոթանան տվյալ պացիենտին:

Խուսափող անձնային խանգարման բուժումը

Խուսափող անձնային խանգարման հիմնական բուժումը երկարատև հոգեբանական բուժումն է (հոգեթերապիա), օրինակ՝ հոգեդինամիկ և կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիաները: Հոգեթերապևտը կարող է կիրառել նաև միջանձնային բուժում:

Այս խանգարմամբ որոշ մարդիկ կարող են ունենալ այլ խնդիրներ ևս, օրինակ՝ տագնապ և դեպրեսիա, որոնք իրենց հերթին պահանջում են համապատասխան բուժումներ:

Հոդվածը վերանայվել է՝ 02-02-2021