Աուտիզմ. ախտանիշներ

Աուտիզմ. ախտանիշներ

Որոշ երեխաների մոտ աուտիստիկ սպեկտրի խանգարման նշաններն ի հայտ են գալիս վաղ նորածնային տարիքում՝ աչքերով շփման կրճատում, անվան կանչին կան խնամողներին պատասխանի թուլացում և այլն։

Այլ երեխաները կարող են նորմալ զարգանալ կյանքի առաջին մի քանի ամսվա ընթացքում, սակայն հանկարծակի դառնալ բոլորից մեկուսացած կամ ագրեսիվ կամ կորցնել արդեն ձեռք բերված լեզվի հմտությունները։ Խանգարման նշանները սովորաբար տեսանելի են դառնում 2 տարեկանում:

Աուտիստիկ սպեկտրի խանգարմամբ յուրաքանչյուր երեխա դրսևորում է վարքագծերի յուրահատուկ բնույթ և ծանրության աստիճան՝ սկսած ցածրից մինչև բարձր գործունեության: Այնուամենայնիվ, վարքագծային խանգարումները ներառում են երկու լայն ոլորտ՝ սոցիալական շփումների խանգարում և կրկնողական վարքագծեր ու հետաքրքրություններ:

Որոշ երեխաներ ունեն սովորելու հետ կապված խնդիրներ, և որոշներն ունեն նորմալից ավելի ցածր մտավոր ունակության նշաններ: Այլ երեխաները կարող են դրսևորել նորմալից մինչև բարձր մտավոր ունակություն՝ սովորել արագորեն, սակայն ունեն հաղորդակցման և առօրյա կյանքում գիտելիքների կիրառման, ինչպես նաև սոցիալական տարբեր իրավիճակներին հարմարվելու խնդիրներ:

Յուրաքանչյուր երեխայի մոտ ախտանիշների զուգակցումը տարբեր է, ուստի երբեմն դժվար է որոշել հիվանդության ծանրության աստիճանը, հատկապես, որ շատ հաճախ խանգարումը զարգանում է թաքնված ձևով:

Ստորև ներկայացվում են աուտիստիկ սպեկտրի խանգարման որոշ տարածված ախտանիշներ:

Սոցիալական հաղորդակցում և փոխհարաբերություններ

Աուտիստիկ սպեկտրի խանգարմամբ երեխան կամ չափահասը կարող է առնչվել սոցիալական փոխհարաբերությունների և հաղորդակցման հմտությունների հետ կապված խնդիրներին, ինչպիսիք են ստորև ներկայացվածները:

  • Չի արձագանքում, երբ իր անունն են տալիս կամ կարծես երբեմն չի լսում շրջապատի մարդկանց կամ ձայները:
  • Չի սիրում գրկել ու բռնվել և կարծես նախընտրում է խաղալ միայնակ՝ խորանալով սեփական աշխարհի մեջ:
  • Ունի տեսողական (աչքերով) շփման, հայացքով հաղորդակցման և դիմախաղի պակաս (օրինակ՝ քիչ են ժպտում):
  • Չի խոսում կամ ունի դանդաղած խոսք կամ կորցնում է բառեր կամ նախադասություններ արտաբերելու նախկին ունակությունը:
  • Չի նախաձեռնում զրույց կամ շարունակում սկսված զրույցը կամ սկսում է խոսքը միայն ինչ-որ բան խնդրելու կամ առարկաները պիտակավորելու համար:
  • Խոսում է ոչ նորմալ տոնով կամ ռիթմով և կարող է օգտագործել երգեցիկ ձայն կամ ռոբոտանման խոսք:
  • Բառացի կրկնում է խոսքերը կամ նախադասությունները, սակայն չի հասկանում, թե ինչպես դրանք օգտագործել:
  • Կարծես չի հասկանում պարզ հարցերը կամ հրահանգները:
  • Չի արտահայտում հույզեր կամ զգացողություններ և կարծես տեղյակ չէ այլոց զգացողությունների մասին։
  • Չի օգտագործում պարզ շարժումներ, բացակայում է իրերը մատնացույց անելու ունակությունը:
  • Ոչ տեղին է մոտենում սոցիալական փոխհարաբերություններին՝ պահելով պասիվ, ագրեսիվ կամ դեստրուկտիվ:
  • Դժվարանում է հասկանալու ոչ վերբալ նշանները, օրինակ՝ այլ մարդկանց դեմքի արտահայտությունները, մարմնի լեզուն կամ ձայնի տոնը:

Վարքագծային առանձնահատկություններ

Աուտիստիկ սպեկտրի խանգարմամբ երեխան կամ չափահասը կարող է դրսևորել սահմանափակ և կրկնողական բնույթի վարքագծեր, հետաքրքրություններ կամ գործեր, ինչպիսիք են ստորև ներկայացվածներից որևէ մեկը:

  • Կատարում է կրկնվող շարժումներ, օրինակ՝ անընդհատ ծափահարում է, պտտում է գլուխը և ճոճում է մարմինը (կարծրատիպային վարքագիծ):
  • Անում է բաներ, որը կարող է առաջացնել ինքնավնասում, օրինակ՝ կծում է, գլխով հարվածում կամ մաշկը ճմկտել:
  • Զարգացնում է հատուկ ռիտուալ վարքագիծ կամ միօրինակություն, օրինակ՝ անփոփոխ ճաշացանկ կամ հագուկապի ռիտուալ, որոնց փոփոխություններին դիմադրում է և զգում զայրույթ (ռիտուալ վարքագիծ):
  • Ունի կորդինացիայի հետ կապված խնդիրներ կամ անսովոր շարժողական պահվածք, օրինակ՝ ոչ համաչափ շարժումներ, ոտքերի մատների վրա քայլվածք, անսովոր կամ ոչ ճկուն մարմնական լեզու:
  • Տարվում է որևէ առարկայի մանրամասներով, օրինակ՝ խաղալիք մեքենայի պտտվող անիվներով, սակայն չի հասկանում դրա ընդհանուր նշանակությունը կամ դերը:
  • Անսովոր զգայուն է լույսի, ձայնի կամ իրեն դիպչելու նկատմամբ, թեև կարող է անտարբերություն դրսևորել ցավի կամ ջերմաստիճանի նկատմամբ:
  • Չի մասնակցում իմիտացիոն, դերային և հորինված խաղերին:
  • Որևէ առարկայի կամ գործի վրա կենտրոնանում է ոչ նորմալ ուշադրությամբ կամ ինտենսիվությամբ, օրինակ՝ մեկ գծով իրերի դասավորում, իրերի հաշվում կամ ձեռքերի լվանալ (պարտադիր վարքագիծ) կամ ժամեր շարունակ դիտում է նույն հեռուստածրագիրը, խաղում նույն խաղալիքով (սահմանափակ վարքագիծ)
  • Ունի յուրահատուկ սննդային նախասիրություններ, օրինակ՝ ուտում է միայն հում մթերքներ կամ հրաժարվում որոշ արտաքին տեսք ունեցող մթերքներից:

Հասունանալուն զուգահեռ աուտիզմով որոշ երեխաներ սկսում են ավելի շատ ժամանակ տրամադրել այլ մարդկանց հետ շփումներին և դրսևորում ավելի քիչ վարքագծային խանգարումներ: Նրանց մի մասը կարող է վերադառնալ նորմալ կամ գրեթե նորմալ կյանքի, թեև մյուսները շարունակում են դժվարություններ ունենալ լեզվի կամ սոցիալական հմտությունների հարցում, իսկ որոշ դեպքերում նաև դիտարկվում է վարքագծային և հուզական խնդիրների վատթարացում:

Ե՞րբ դիմել բժշկին

Նորածինները աճում և զարգանում են յուրաքանչյուրն իր ձևով, և բազմաթիվ նորածինների զարգացումը հստակորեն չի համընկնում ծնողների համար նախատեսված գրքերի ժամանակացույցին: Սակայն աուտիստիկ սպեկտրի խանգարումով երեխաները սովորաբար մինչև 2 տարեկան դառնալը դրսևորում են հապաղած զարգացման որոշ նշաններ:

Եթե անհանգստացած եք երեխայի զարգացման ընթացքով կամ կասկածում եք, որ նա կարող է ունենալ աուտիզմ, զրուցեք բժշկի հետ և ներկայացրեք ձեր մտահոգության հիմքերը: Նկատի ունեցեք, որ խանգարման հետ կապված ախտանիշները նաև կարող են կապված լինել այլ զարգացման խանգարումների հետ:

Աուտիստիկ սպեկտրի խանգարման ախտանիշները հաճախ ի հայտ են գալիս զարգացման վաղ փուլերում, երբ նկատվում է լեզվի հմտությունների և սոցիալական փոխհարաբերությունների ակնհայտ դանդաղում: Բժիշկը կարող է խորհուրդ տալ որոշ թեստեր, որ գնահատի երեխայի մոտ ճանաչողական, լեզվի և սոցիալական հմտությունների զարգացման հապաղումը, եթե՝

  • 6 ամսականում չի պատասխանում ժպիտով կամ ուրախություն արտահայտող շարժուձևով
  • 9 ամսականում չի իմիտացնում ձայներ կամ դիմախաղեր
  • 12 ամսականում չի թոթովախոսում
  • 14 ամսականում չի ժեստիկուլացնում, օրինակ՝ մատնացույց անում կամ ցտեսություն անելիս ձեռքը թափահարում
  • 16 ամսականում որևէ բառ չի արտաբերում
  • 18 ամսականում չի փորձում իր պահվածքով որևէ բան համոզել
  • 24 ամսականում չի արտաբերում երկու բառից կազմված արտահայտություններ
  • որևէ տարիքում կորցնում է լեզվի կամ սոցիալական հմտությունները:

Հոդվածը վերանայվել է՝ 28-06-2021