ՀՏՍԽ․ ախտանիշներ

ՀՏՍԽ․ ախտանիշներ

Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը (ՀՏՍԽ) տարբեր մարդկանց ախտահարում է տարբեր ձևով։

Ծանոթացեք նաև այս հոդվածի հետ ուղղակիորեն կապված այլ նյութերի հետ:

ՀՏՍԽ ախտանիշները կարող են լինել՝ սկսած առօրյա կյանքի նուրբ փոփոխություններից, ինքնամփոփ դառնալուց և հուզական սառնությունից մինչև ալեկոծող վերապրումներ կամ ֆիզիկական տագնապ։

ՀՏՍԽ ախտանիշները կարող են հայտնվել տրավմատիկ իրադարձությունից ամսիներ անց, սակայն երբեմն կարող են «քնած» մնալ տարիներ շարունակ։

Գոյություն չունի ՀՏՍԽ միայն մեկ տեսակ, քանի որ յուրաքանչյուր մարդ ունի կյանքի իր փորձը և դժվարություններին դիմակայելու իր եղանակները։

ՀՏՍԽ հնարավոր ախտանիշները ներկայացվում են ստորև։

Տրավմայի վերապրում

  • անցյալում տեղի ունեցած տրավմատիկ իրադարձության կրկնակի վերապրում (կամ «ֆլեշբեք»-եր), որը դժվարությամբ է վերահսկելվում և իր ազդեցությունն է թողնում մարդու առօրյա կյանքի վրա
  • գիշերային մղձավանջներ, որոնք կապված են անցյալում տեղի ունեցած տրավմատիկ իրադարձության հետ
  • տրավմատիկ իրադարձությունը հիշեցնելիս սաստիկ վախի, անօգնականության և սարսափի զգացում՝ այն, ինչ հիվանդն արդեն ապրել է տրավմատիկ իրադարձության ժամանակ
  • անցյալում տեղի ունեցած տրավմատիկ իրադարձության հետ կապված ծանր հիշողություններ և տագնապալի մտքեր, որոնք կարող են «գլուխ բարձրացնել», երբ ինչ-որ բան շրջապատում անուղղակիորեն հիշեցնում է այդ իրադարձության մասին (օրինակ՝ հոտեր, ձայներ, բառեր և այլ դրդապատճառներ (տրիգերներ)։

Խուսափողականություն և մերժում

  • տրավմատիկ իրադարձությունը հիշեցնող (որպես դրդապատճառ հանդես եկող) վայրերից, մարդկանցից, իրավիճակներից, ձայներից, հոտերից կամ առարկաներից անընդհատ խուսափում (օրինակ՝ խուսափում է դժբախտ պատահարի վայրը գնալուց կամ այդ պատահարի հետ կապված այլ մարդկանցից)
  • սովորական երթուղու փոխարինում մեկ այլով, որպեսզի խուսափի դրդապատճառային հիշողություններից
  • չի ցանկանում խոսել կամ մտածել տրամվատիկ իրադարձության մասին
  • «թմրածության» զգացում, երբ մարդը այլ մարդկանց և երևույթների հանդեպ դառնում է անտարբեր ու սառը։

Բացասական մտքեր և տրամադրություն

  • անօգնականություն և ապագայի հանդեպ անհուսության զգացումներ
  • իր կամ աշխարհի մասին բացասական համոզմունքներ
  • առանց որևէ պատճառի մեղադրանքներ՝ ուղղված իր անձին և ալյոց
  • խիստ անհանգստություն ու տագնապ, դեպրեսիա, զայրույթ կամ մեղքի զգացում
  • տրավմատիկ իրադարձության հետ կապված հանգամանքների վերհիշման դժվարացում կամ անկարողություն
  • նախկին սիրելի զբաղմունքներից հրաժարում
  • այլ մարդկանցից հուզական օտարում և շրջապատից մեկուսացում
  • դրական հույզերի աղքատացում:

Բարձրացած զգոնություն

  • մշտական և ավելցուկային զգոնություն
  • միշտ զննում է միջավայրը՝ փորձելով գտնել վտանգի նշաններ
  • հեշտությամբ վախենում կամ «վեր է թռնում»
  • գերգրգռվածություն կամ ագրեսիվ վարքագիծ
  • քնի հետ կապված խնդիրներ
  • ուշադրությունը կենտրոնացնելու հետ կապված դժվարություններ։

Երկարատև ընթացքով ՀՏՍԽ մարդկանց մինչև 80%-ի մոտ զարգանում է տագնապի այլ խանգարումներ, դեպրեսիա և (կամ) ապօրինի թմրամիջոցների օգտագործում։ Մղձավանջային հիշողությունները թմրամիջոցներով հաղթահարելու կրկնվող փորձերը կարող են ի վերջո հանգեցնել կախվածության։

ՀՏՍԽ կարող է խանգարել մարդու աշխատանքային գործունեությունը, խաթարել ընտանեկան և ներանձնային հարաբերությունները և ի վերջո հանգեցնել հասարակությունից օտարման և շրջապատից մեկուսացման։ Այն մեծ սթրես է նաև ընտանիքի համար։ Ահա թե ինչու վաղ աջակցությունը և բուժումը խիստ խիստ կարևորվում են։

ՀՏՍԽ երեխաները և դեռահասները որոշակի տարիքային առանձնահատկություններով հանդերձ կարող են դրսևորել նույն ախտանիշները։

ՀՏՍԽ երեխաների մոտ

  • գիշերային անմիզապահության նոր դրվագներ, որոնք փոխարինում են նախկին «չոր» գիշերները
  • ծնողների կամ խնամողների հետ անսովոր կապվածություն («ձեռքը բաց չեն թողնում»)
  • մոռանում է՝ ինչպես խոսել
  • «վատ» երազներ
  • դյուրագրգռություն, զայրույթի պոռթկումներ և ագրեսիվություն
  • ուշադրության կենտրոնացման հետ կապված խնդիրներ
  • քնելու հետ կապված խնդիրներ։

ՀՏՍԽ դեռահասների շրջանում

Դեռահասը կարող է զգալ չափահասների մոտ ՀՏՍԽ ախտանիշներից ցանկացած մեկը, սակայն ավելի հավանական է, որ նա՝

  • լցվի վրեժխնդրության ցանկությամբ
  • դրսևորի անկազմակերպ, անհարգալից կամ բռնություն պարունակող վարքագիծ
  • բարձրացնի իր ռիսկային վարքագիծը (ծխախոտ, ալկոհոլ և թմրամիջոցներ)։

Եթե ինչ-որ մեկի մոտ առաջանում են նկարագրված ախտանիշներին նմանվող նշաններ և տրանվատիկ իրադարձությունից հետո տևում ավելի քան 1 ամիս, ապա կարևոր է բժշկական օգնության կամ հոգեբանական օժանդակության ծառայության դիմելը։

Հոդվածը վերանայվել է՝ 02-02-2021