Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշ

Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշ
Անգլերեն անվանումը՝ Antiphospholipid Syndrome (APS)

​Հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշը (ՀՖՀ) արյան հիվանդություն է, որը մարդկանց մոտ բարձրացնում է արյան մակարդուկների առաջացման ռիսկը, իսկ կանանց մոտ՝ նաև հղիության հետ կապված խնդիրները։ ​

Ինչպես համացանցում, այնպես էլ գրականության մեջ կարող եք հանդիպել հիվանդության այլ անվանումներին ևս՝ «ֆոսֆոլիպիդային համախտանիշ», «հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմինների համախտանիշ», «Հյուզի համախտանիշ (Hughes syndrome)», «կպչուն արյուն» և այլն։ Պատշաճ բուժումը ՀՖՀ-ով բազմաթիվ մարդկանց թույլ է տալիս վարել նորմալ կյանք։

ՀՖՀ պատճառները և տեսակները

ՀՖՀ զարգանում է, երբ ինչ-որ մեկի արյան մեջ հայտնվում են ոչ նորմալ հակամարմիններ։ Այն համարվում է աուտոիմուն հիվանդություն, քանի որ օրգանիզմը սկսում է արտադրել հակամարմիններ, որոնք օտարածին վարակների դեմ պայքարելու փոխարեն գրոհում են սեփական հյուսվածքները։

Այս հակամարմինները ստացել են «հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմիններ» անվանումը։ Կան հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմինների բազմաթիվ տեսակներ, օրինակ՝

  • կարդիոլիպինի նկատմամբ հակամարմիններ (Anti-CL)
  • գայլախտային հակակոագուլյանտ (LA)
  • b2-գլիկոպրոտեին-1-կոֆակտորկախյալ հակամարմիններ
  • արյան մակարդելիության գործոնների նկատմամբ հակամարմիններ։

ՀՖՀ կարող է նաև պատճառվել որոշ դեղերով կամ որևէ վարակային հիվանդությամբ (օրինակ՝ սիֆիլիս կամ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ)։ Հիվանդությունն ավելի հաճախ հանդիպում կանանց, քան թե տղամարդկանց մոտ։

Արյան մակարդուկները (թրոմբ) կարող են առաջացնել ծանր առողջական խնդիրներ, օրինակ՝ ստորին վերջույթների խորանիստ երակների թրոմբոզ կամ կենսականորեն կարևոր օրգանների ախտահարում` երիկամներ, թոքեր կամ գլխուղեղ։

Թրոմբների ձևավորման հարցում կարևոր դեր ունեն երեք գործոններ՝ արյունահոսքի արագություն, արյունատար անոթների պատի վիճակ (աթերոսկլերոզ) և արյան մածուցիկություն։ Ըստ խցանված արյունատար անոթի տեսակի թրոմբները լինում են զարկերակային և երակային, իսկ ըստ դրանց տրամաչափի՝ մանր, միջին և խոշոր։

ՀՖՀ ախտանիշները

Ախտանիշները կախված են այն բանից, թե որտեղ է առաջանում և երակներով դեպի ուր է տեղափոխվում թրոմբը։ ՀՖՀ ժամանակ առաջացող մակարդուկները կարող են առաջացնել՝

  • խորանիստ երակների թրոմբոզ, որը խորանիստ երակների ներսում արյան մակարդուկի ձևավորումն է և հաճախ խցանում է ոտքի երակները (օրինակ՝ ազդրային երակ)՝ առաջացնելով ցավ, այտուց և վնասված շրջանի կարմրություն
  • թոքային էմբոլիզմ, որը թոքերն արյունամատակարարող զարկերակների ներսում մակարդուկի ձևավորումն է, որն ուղեկցվում է կրծքավանդակի ցավերով և հևոցով (ծանր դեպքերում՝ շնչահեղձություն)
  • հղիության հետ կապված խնդիրներ, երբ ՀՖՀ առաջացնում է վիժումներ, վաղաժամ ծննդաբերություն կամ պրեէկլամպսիա
  • իշեմիկ ինսուլտ, երբ մակարդուկն ընդհատում է դեպի գլխուղեղ արյան հոսքն ինչպես խոշոր (քնային զարկերակ, ուղեղի մեծ զարկերակային օղ կամ Վլիզիզյան օղ), այնպես էլ մանր զարկերակներում (Վիլիզյան օղի ճյուղեր):

ՀՖՀ-ով որոշ մարդիկ նաև կարող են ունենալ ուղեկցող խնդիրներ, օրինակ՝ սրտի փականային արատներ կամ արյան մեջ թրոմբոցիտների քանակի խիստ նվազեցում (թրոմբոցիտոպենիա)։ Որոշ մարդկանց մոտ նաև կարող են զարգանալ գլխացավեր, ցնցումներ կամ ծնկների ու դաստակի կարմիր ցանավորում (ցանցավոր լիվեդո կամ ասֆիքսիա)։

ՀՖՀ ախտորոշում

ՀՖՀ սովորաբար հայտնաբերվում է, երբ ինչ-որ մեկն ունի կրկնվող թրոմբներ կամ վիժումներ, որոնք որևէ այլ պատճառով չեն բացատրվում։

Այն ախտորոշվում է արյան մակարդելիության հետազոտություններով, ինչպես նաև առողջ մարդկանց մոտ բացակայող որոշ հակամարմինների հայտնաբերմամբ։

ՀՖՀ բուժումը

ՀՖՀ ունենալը չի նշանակում, որ ձեզ մոտ պարտադիր պետք է զարգանան արյան մակարդուկներ․ այս հիվանդությունը պարզապես բարձրացնում է թրոմբների ձևավորման ռիսկը։ Ուստի, բուժման նպատակն առաջին հերթին այս ռիսկի նվազեցումն է։

ՀՖՀ բուժման մեջ ավելի հաճախ նշանակվում են հեպարին (ներարկում) և վարֆարին (հաբ): Բժիշկը կարող է նշանակել նաև ասպիրինի ցածր դեղաչափեր։ Այս դեղերը կարող են բարձրացնել արյունահոսելու ռիսկը, ուստի բժիշկը պետք է մշտապես հետևի ձեր առողջական վիճակին։

Դուք չեք կարող վարֆարին ընդունել, եթե հղի եք։ Նման դեպքերում բժիշկը հավանաբար կնշանակի հեպարինի որոշ տեսակներ և ցածր դեղաչափով ասպիրին։ Եթե ունեք ՀՖՀ և ցանկանում եք հղիանալ, զրուցեք այս մասին ձեր բժշկի հետ։

Ե՞րբ դիմել բժշկին

Եթե ձեզ ախտորոշել են ՀՖՀ, անհապաղ կապ հաստատեք ձեր բժշկի հետ կամ զանգեք 1-03 և կանչեք շտապբուժօգնություն, եթե ձեզ մոտ զարգանում է այս վիճակներից մեկնումեկը՝

  • ձեռքերի կամ ոտքերի հանկարկածի սուր ցավեր, այտուցվածություն, կարմրություն կամ կարկամվածություն (կարող է լինել խորանիստ երակների թրոմբոզի նշան)
  • արյունային արտադրուկ կամ հեշտոցային արյունահոսություն, եթե հղի եք (կարող է լինել սկսվող վիժման նշան)
  • դեմքի, ձեռքերի կամ ոտքերի հանկարծակի թմրածություն, թուլություն կամ կաթված (պարալիչ), որն ուղեկցվում է խոսքի կամ տեսողության խանգարումներով կամ գլխապտույտով (կարող է լինել ինսուլտի նշան)
  • օդի պակասի հանկարծակի զգացում, սուր հևոց կամ շնչահեղձություն, կրծքավանդակի ցավեր կամ արյունային հազ (կարող է լինել թոքային էմբոլիայի նշան)
  • քթից կամ լնդերից անբացատրելի արյունահոսություն, խիստ առատ դաշտան, արյունային փսխում կամ սևացած, ձթանման կղանք։

Ինքնօգնության հմտություններ

Եթե դուք ունեցել եք արյան մակարդուկ, ապա ձեզ մոտ բարձր է ռիսկը, որ մեկ այլ մակարդուկ նորից կառաջանա։ Դեղերը զգալի կերպով նվազեցնում են այդ ռիսկը, ուստի բժիշկը կարող է դրանք նշանակել այնքան ժամանակ, քանի դեռ հիվանդության ռիսկը մնում է բարձր։ Որոշ դեպքերում դուք պետք է ձեր դեղերն ընդունեք ողջ կյանքի ընթացքում։

Եթե ձեզ նշանակել են հակամակարդիչներ, դուք պետք է առավել ուշադիր լինեք, որպեսզի խուսափեք ձեզ վնասելուց կամ տրավմաներ ստանալուց կամ էլ արյունահոսելուց։ Օրինակ՝

  • եղեք խիստ ուշադիր, երբ օգտվում եք սուր գործիքներից կամ կենցաղային ծակող-կտրող պարագաներից
  • խուսափեք կոնտակտային և «վտանգավոր» մարզաձևերից
  • օգտագործեք անվտանգ ատամի խոզանակ
  • սափրվեք էլեկտրական ածելիով։

Դուք կարող եք նաև կրճատել մակարդուկների առաջացման ռիսկը՝

Որոշ սննդամթերքներ, դեղեր և հավելումներ կարող են անցանկալի փոխազդեցություն դրսևորել ձեր հակամակարդիչ դեղերի հետ։ Հարցրեք ձեր բժշկին, թե ինչպիսի փոփոխություներ պետք է անել ձեր սննդակարգում։

Հոդվածը վերանայվել է՝ 06-06-2019