Դեմենցիա (թուլամտություն)

Դեմենցիա (թուլամտություն)
Անգլերեն անվանումը՝ Dementia

Դեմենցիան ախտանիշների խումբ է, որը բացասաբար է անդրադառնում մարդու մտածողության, վարքագծերի և առօրյա խնդիրները լուծելու ունակության վրա։

Ի՞նչ է դեմենցիան

Իրականում դեմենցիան ոչ թե առանձին հիվանդություն է, այլ ախտանիշների մի խումբ։ Կան ավելի քան 100 հիվանդություններ, որոնք կարող են առաջացնել դեմենցիա։ Դրանցից ամենահայտնին Ալցհեյմերի հիվանդությունն է։

Դեմենցիան ավելի հաճախ հանդիպում է մեծ տարիքով չափահասների մոտ, սակայն կարող է զարգանալ նաև 40-50 տարեկանում և ավելի վաղ։

Եթե դուք, ձեր ընտանիքի անդամներից մեկնումեկը կամ ընկերն ունեք դեմենցիային նմանվող ախտանիշներ, ապա կարևոր է ժամանակին բժշկին դիմելը։

Դեմենցիայի տեսկաները

Հարաճուն (պրոգրեսիվ) դեմենցիաներ

Դեմենցիայի այս տեսակները ժամանակի ընթացքում հարաճուն կերպով և անշրջելիորեն զարգանում են՝ թողնելով անդառնալի հետևանքներ։

  • Ալցհեյմերի հիվանդություն. 65 տարեկան և ավելի բարձր տարիքով անձանց շրջանում Ալցհեյմերի հիվանդությունը դեմենցիայի ամենահաճախ հանդիպող պատճառն է (կազմում է դեմենցիայի բոլոր տեսակների 70%)։ Ալցհեյմերի հիվանդության պատճառը հայտնի չէ, սակայն այս հիվանդության ժամանակ ուղեղում հայտնաբերվում են բետա-ամիլոիդային և «տաու» սպիտակուցային տարրեր։ Ժառանգական գործոնները նույնպես կարող են որոշ չափով բարձրացնել Ալցհեյմերի հիվանդության հավանականությունը։
  • Անոթային (վասկուլյար) դեմենցիա. հանդիպման հաճախականությամբ այս դեմենցիան երկրորդն է և զարգանում է ուղեղն արյունամատակարարող անոթների վնասման պատճառով։ Ուղեղի անոթային խնդիրներն իրենց հերթին կարող են առաջանալ ինսուլտի և այլ անոթային հիվանդությունների պատճառով։
  • Լևիի մարմնիկների դեմենցիա. Լևիի մարմնիկը սպիտակուց է, որը գլխուղեղում կարող է հայտնաբերվել այս, Ալցհեյմերի և Պարկինսոնի հիվանդության ժամանակ։
  • Ճակատաքունքային (ֆրոնտոտեմպորալ) դեմենցիա. հիվանդությունների այս խումբը բնորոշվում է ուղեղի ճակատային և քունքային բլթերում նյարդաբջջիջների դեգեներատիվ փոփոխություններով։ Գլխուղեղի այս շրջանները պատասխանատու են անձի, վարքագծերի և լեզուների համար։ Թե ինչու են ախտահարվում ուղեղի հենց այս շրջանները, դեռևս անհայտ է։
  • Խառը դեմենցիա. հիվանդությունների այս խումբն ընթանում է հարաճուն դեմենցիայի տարբեր տեսակներին բնորոշ ախտանիշներով։

Դեմենցիայի հետ կապված այլ հիվանդություններ

  • Հյունտիգտոնի հիվանդություն. պատճառվում է գենետիկական մուտացիայով և հանդիպում է 30-40 տարեկանում։
  • Ուղեղի տրավմատիկ վնասվածք. առաջանում է գլխի կրկնվող վնասվածքների պատճառով (բռնցքամարտիկներ, ֆուտբոլիստներ, զինվորներ)։ Ախտանիշները կախված են այն հանգամանքից, թե ուղեղի որ շրջանն է ավելի շատ տուժել։
  • Կրեյտցֆելդ-Յակոբի հիվանդություն. զարգանում է առանց հայտնի ռիսկի գործոնների առկայության՝ ժառանգական և այլ պատճառներով, 60-ին մոտ տարիքում։
  • Պարկինսոնի հիվանդություն. Պարկինսոնի հիվանդությամբ բազմաթիվ մարդկանց մոտ կարող են զարգանալ դեմենցիային նմանվող ախտանիշներ։

Դեմենցիատիպ հիվանդություններ, որոնք կարող են ետ զարգանալ

Դեմենցիայի և դեմենցիային նմանվող ախտանիշների որոշ պատճառներ կարող են ենթարկվել բուժման, որի շնորհիվ այդ ախտանիշները կարող են ետ զարգանալ։

  • Վարակներ և իմունային հիվանդություններ. վարակի դեմ օրգանիզմի պայքարի ընթացքում զարգացող տենդը և մյուս փոփոխությունները կարող են առաջացնել դեմենցիատիպ ախտանիշներ։ Օրինակ, ցրված սկլերոզի ժամանակ իմունային համակարգը կարող է «գրոհել» ուղեղի նյարդաբջիջները և առաջացնել դեմենցիա։
  • Նյութափոխանակության խնդիրներ և ներզատական (էնդոկրին) շեղումներ. վահանաձև գեղձի խնդիրները, արյան ցածր գլյուկոզը (հիպոգլիկեմիա), նատրիումի կամ կալցիումի շատ ցածր կամ շատ բարձր մակարդակները, վիտամին B12-ի ներծծման խանգարումները կարող են բերել դեմենցիատիպ կամ անձի այլ շեղումների։
  • Սննդանյութային դեֆիցիտներ. սուր ջրազրկումը, ալկոհոլիզմին ուղեկցող թիամինի (վիտամին B1) դեֆիցիտը, սննդով ստացվող վիտամիններ B6 և B12-ի անբավարար քանակները կարող են առաջացնել դեմենցիատիպ ախտանիշներ։
  • Դեղերի նկատմամբ ռեակցիաներ. որևէ դեղի նկատմամբ օրգանիզմի ռեակցիան կամ մի քանի դեղերի փոխազդեցությունը կարող են ազդել ուղեղի գործունեության վրա՝ զարգացնելով դեմենցիատիպ ախտանիշներ։
  • Սուբդուրալ հեմատոմաներ. մեծահասակների վայր ընկնելուց հետո ուղեղի մակերեսից սկսված արյունահոսությունը կարող է ճնշել ուղեղը և զարգացնել դեմենցիային նմանվող ախտանիշներ։
  • Թունավորումներ. ծանր մետաղներով (օրինակ՝ կապար), միջատասպան նյութերով, ալկոհոլով կամ թմրամիջոցներով սուր թունավորումները կարող են բերել դեմենցիայի նշաններ, որոնք բուժմանը զուգընթաց աստիճանաբար անհետանում են։
  • Գլխուղեղի ուռուցքներ. հազվադեպ, դեմենցիա կարող է զարգանալ ուղեղի ուռուցքային վնասման պատճառով։
  • Անօքսիա. ասթմատիկ վիճակների, սրտամկանի ինֆարկտի, շմոլ գազով թունավորման ժամանակ ուղեղի նյարդաբջիջները կարող են վնասվել թթվածնի սուր պակասից (հիպօքսիա) կամ բացակայությունից (անօքսիա)։
  • Նորմալ ճնշման հիդրոցեֆալիա. այս հիվանդությունը զարգանում է գլխուղեղի փորոքների լայնացման պատճառով և կարող է հանդես գալ քայլքի խանգարմամբ, միզարձակության դժվարացմամբ և հիշողության կորստով։

Հոդվածը վերանայվել է՝ 18-06-2019