Դեմենցիա (թուլամտություն)

Դեմենցիան ախտանիշների խումբ է, որը բացասաբար է ազդում մարդու մտածողության, վարքագծերի և առօրյա խնդիրները լուծելու ունակության վրա։

Ի՞նչ է դեմենցիան

Իրականում դեմենցիան ոչ թե առանձին հիվանդություն է, այլ ախտանիշների խումբ։ Կան ավելի քան 100 հիվանդություններ, որոնք կարող են առաջացնել դեմենցիա։ Դրանցից ամենահայտնին Ալցհեյմերի հիվանդությունն է։

Դեմենցիան ավելի հաճախ հանդիպում է մեծ տարիքով չափահասների մոտ, սակայն կարող է զարգանալ նաև 40-50 տարեկանում և ավելի վաղ։

Եթե դուք, ձեր ընտանիքի անդամներից մեկնումեկը կամ ընկերն ունեք դեմենցիային նմանվող ախտանիշներ, կարևոր է ժամանակին բժշկին դիմելը։

Դեմենցիայի տեսակները

Հարաճուն (պրոգրեսիվ) դեմենցիաներ

Դեմենցիայի այս տեսակները ժամանակի ընթացքում հարաճուն կերպով և անշրջելիորեն զարգանում են՝ թողնելով անդառնալի հետևանքներ։

  • Ալցհեյմերի հիվանդություն. 65 տարեկան և ավելի բարձր տարիքով անձանց շրջանում Ալցհեյմերի հիվանդությունը դեմենցիայի ամենահաճախ հանդիպող պատճառն է (կազմում է դեմենցիայի բոլոր տեսակների 70%)։ Ալցհեյմերի հիվանդության պատճառը հայտնի չէ, սակայն այս հիվանդության ժամանակ ուղեղում հայտնաբերվում են բետա-ամիլոիդային և «տաու» սպիտակուցային տարրեր։ Ժառանգական գործոնները նույնպես կարող են որոշ չափով բարձրացնել Ալցհեյմերի հիվանդության հավանականությունը։
  • Անոթային (վասկուլյար) դեմենցիա. հանդիպման հաճախականությամբ այս դեմենցիան երկրորդն է և զարգանում է ուղեղն արյունամատակարարող անոթների վնասման պատճառով։ Ուղեղի անոթային խնդիրներն իրենց հերթին կարող են առաջանալ ինսուլտի և այլ անոթային հիվանդությունների պատճառով։
  • Լևիի մարմնիկների դեմենցիա. Լևիի մարմնիկը սպիտակուց է, որը գլխուղեղում կարող է հայտնաբերվել այս, Ալցհեյմերի և Պարկինսոնի հիվանդության ժամանակ։
  • Ճակատաքունքային (ֆրոնտոտեմպորալ) դեմենցիա. հիվանդությունների այս խումբը բնորոշվում է ուղեղի ճակատային և քունքային բլթերում նյարդաբջջիջների դեգեներատիվ փոփոխություններով։ Գլխուղեղի այս շրջանները պատասխանատու են անձի, վարքագծերի և լեզուների համար։ Թե ինչու են ախտահարվում ուղեղի հենց այս շրջանները, դեռևս անհայտ է։
  • Խառը դեմենցիա. հիվանդությունների այս խումբն ընթանում է հարաճուն դեմենցիայի տարբեր տեսակներին բնորոշ ախտանիշներով։

Դեմենցիայի հետ կապված այլ հիվանդություններ

  • Հյունտիգտոնի հիվանդություն. պատճառվում է գենետիկ մուտացիայով և հանդիպում է 30-40 տարեկանում։
  • Ուղեղի տրավմատիկ վնասվածք. առաջանում է գլխի կրկնվող վնասվածքների պատճառով (բռնցքամարտիկներ, ֆուտբոլիստներ, զինվորներ)։ Ախտանիշները կախված են այն հանգամանքից, թե ուղեղի որ շրջանն է ավելի շատ տուժել։
  • Կրեյտցֆելդ-Յակոբի հիվանդություն. զարգանում է առանց հայտնի ռիսկի գործոնների առկայության՝ ժառանգական և այլ պատճառներով, 60-ին մոտ տարիքում։
  • Պարկինսոնի հիվանդություն. Պարկինսոնի հիվանդությամբ բազմաթիվ մարդկանց մոտ կարող են զարգանալ դեմենցիային նմանվող ախտանիշներ։

Դեմենցիատիպ հիվանդություններ, որոնք կարող են ետ զարգանալ

Դեմենցիայի և դեմենցիային նմանվող ախտանիշների որոշ պատճառներ կարող են ենթարկվել բուժման, որի շնորհիվ այդ ախտանիշները կարող են ետ զարգանալ։

  • Վարակներ և իմունային հիվանդություններ. վարակի դեմ օրգանիզմի պայքարի ընթացքում զարգացող տենդը և մյուս փոփոխությունները կարող են առաջացնել դեմենցիատիպ ախտանիշներ։ Օրինակ, ցրված սկլերոզի ժամանակ իմունային համակարգը կարող է «գրոհել» ուղեղի նյարդաբջիջները և առաջացնել դեմենցիա։
  • Նյութափոխանակության խնդիրներ և ներզատական (էնդոկրին) շեղումներ. վահանաձև գեղձի խնդիրները, ցածր արյան շաքարը (հիպոգլիկեմիա), նատրիումի կամ կալցիումի շատ ցածր կամ շատ բարձր մակարդակները, վիտամին B12-ի ներծծման խանգարումները կարող են բերել դեմենցիատիպ կամ անձի այլ շեղումների։
  • Սննդանյութային դեֆիցիտներ. սուր ջրազրկումը, ալկոհոլիզմին ուղեկցող թիամինի (վիտամին B1) դեֆիցիտը, սննդով ստացվող վիտամիններ B6 և B12-ի անբավարար քանակները կարող են առաջացնել դեմենցիատիպ ախտանիշներ։
  • Դեղերի նկատմամբ ռեակցիաներ. որևէ դեղի նկատմամբ օրգանիզմի ռեակցիան կամ մի քանի դեղերի փոխազդեցությունը կարող են ազդել ուղեղի գործունեության վրա՝ զարգացնելով դեմենցիատիպ ախտանիշներ։
  • Սուբդուրալ հեմատոմաներ. մեծահասակների վայր ընկնելուց հետո ուղեղի մակերեսից սկսված արյունահոսությունը կարող է ճնշել ուղեղը և զարգացնել դեմենցիային նմանվող ախտանիշներ։
  • Թունավորումներ. ծանր մետաղներով (օրինակ՝ կապար), միջատասպան նյութերով, ալկոհոլով կամ թմրամիջոցներով սուր թունավորումները կարող են բերել դեմենցիայի նշաններ, որոնք բուժմանը զուգընթաց աստիճանաբար անհետանում են։
  • Գլխուղեղի ուռուցքներ. հազվադեպ, դեմենցիա կարող է զարգանալ ուղեղի ուռուցքային վնասման պատճառով։
  • Անօքսիա. ասթմատիկ վիճակների, սրտամկանի ինֆարկտի, շմոլ գազով թունավորման ժամանակ ուղեղի նյարդաբջիջները կարող են վնասվել թթվածնի սուր պակասից (հիպօքսիա) կամ բացակայությունից (անօքսիա)։
  • Նորմալ ճնշման հիդրոցեֆալիա. այս հիվանդությունը զարգանում է գլխուղեղի փորոքների լայնացման պատճառով և կարող է հանդես գալ քայլքի խանգարմամբ, միզարձակության դժվարացմամբ և հիշողության կորստով։

Հոդվածը վերանայվել է՝ 25-04-2021