Բարձր արյան ճնշում (գերճնշում կամ հիպերտենզիա)

Երբ արյունը սրտի կծկմամբ արտամղվում է դեպի օրգան-համակարգեր, զարկերակային այս ամբողջ ճանապարհին արյան ճնշումը գնալով նվազում է։

Արյան ճնշումն իր ամենաբարձր կետին հասնում է սրտի կծկման և ամենացածր կետում՝ սրտի թուլացման պահին։ Զարկերակային ճնշումը հենց այս երկու ճնշումների չափումն է, ուստի և ներկայացվում է երկու թվերով, որպես ամենաբարձր (սիստոլիկ) և ամենացածր (դիաստոլիկ) ցուցանիշներ։

Ձեր արյան ճնշումը համարվում է բարձր, եթե գերազանցում է 140/90 մմ ս.ս.-ը («մմ ս.ս.»-ը մեր արյան ճնշման չափման միավորն է, որը բացվում է որպես «միլիմետր սնդիկի սյուն»)։ Եթե ավելի մանրամասնենք, ապա բարձր արյան ճնշումը (գերճնշում կամ հիպերտենզիա) նշանակում է, որ ձեր սիստոլիկ ճնշումը բարձր է 140 մմ.ս.ս-ից կամ դիաստոլիկ ճնշումը բարձր է 90 մմ ս.ս.-ից կամ երկուսը միասին։

Բարձր զարկերակային ճնշումը ստացել է մեծ կարևորություն, քանի որ այն բարձրացնում է սրտամկանի ինֆարկտի և ինսուլտի ռիսկը։ Նաև հիմնավորվել է, որ զարկերակային գերճնշման արդյունավետ բուժումը, հակառակը, կրճատում է այս և մյուս բարդությունների հավանականությունը։

Որքան էլ տարօրինակ հնչի, սակայն մեծամասամբ բարձր արյան ճնշման պատճառները մնում են անհայտ։ Նման դեպքերը հայտնի են որպես «առաջնային» կամ «էսենցյալ» հիպերտենզիա։

Զարկերակային գերճնշման առաջնային պատճառի անհայտ լինելուց անկախ, հստակ է, որ կան տարբեր վիճակներ և ապրելակերպեր, որոնք կարող են բարձր արյան ճնշման առկայությունը դարձնել ավելի հավանական։ Դրանք հայտնի են որպես «ռիսկի գործոններ»։ Դրանցից ամենակարևորներն են՝ ֆիզիկական անբավարար ակտիվություն («նստակյաց» ապրելակերպ), ծխախոտի օգտագործում, ավելցուկային քաշ (առավել ևս՝ գիրություն), կերակրի աղի չարաշահում, արյան բարձր խոլեսթերին, բարձր արյան ճնշման ընտանեկան պատմություն և ժառանգականություն և ալկոհոլի մեծ քանակների օգտագործում։

Քիչ դեպքերում բարձր արյան ճնշման պատճառը կարող է լինել հստակ, օրինակ՝ երիկամային զարկերակների նեղացում կամ որոշ հորմոնային խանգարումներ։ Նման դեպքերն դիտարկվում են որպես «երկրորդային» հիպերտոնիա։

Բազմաթիվ մարդկանց մոտ բարձր արյան ճնշումը կարող է չառաջացնել որևէ գանգատ և երկար տարիների ընթացքում մնալ աննկատ։ Սա է պատճառը, որ նույնիսկ իրեն առողջ համարող մարդու զարկերակային ճնշումը պետք է կանոնավոր կերպով չափել, հատկապես, եթե նրա մոտ առկա են զարկերակային գերճնշմանռիսկի գործոններից մեկը կամ միաժամանակ մի քանիսը։

Այնուամենայնիվ, զարկերակային գերճնշումը, հատկապես եթե «անսովոր» է տվյալ մարդու համար, կարող է առաջացնել որոշ գանգատներ (օրինակ՝ գլխացավ և գլխապտույտ), իսկ հազվադեպ, ճնշման խիստ բարձր թվերի ժամանակ՝ նաև սրտի շրջանի ցավեր կամ ինսուլտին բնորոշ ախտանիշներ։

Մարդու արյան ճնշումը օրերի միջև և օրվա ընթացքում տատանվում է։ Սովորաբար, երբ անձի մոտ հայտնաբերվում է 140/90 մմ ս.ս. և ավելի բարձր ցուցանիշներ, ապա զարկերակային ճնշման չափումները կրկնվում են օրվա տարբեր ժամերին, տարբեր իրավիճակներում և մի քանի օր շարունակաբար։ Օրվա ընթացքում հատկապես գիշերային և ցերեկվա ժամերի միջև արյան ճնշման տատանումները գրանցելու համար երբեմն անհրաժեշտություն է ծագում օգտվելու զարկերակային ճնշման 24-ժամյա հսկողության սարքերից։

Մարդկանց մեծ մասի համար բարձր արյան ճնշման բուժման առաջին քայլը ապրելակերպի փոփոխությունն է` կանոնավոր ֆիզիկական վարժանքներ, ծխելուց հրաժարում, սննդակարգի բարելավում, այդ թվում կերակրի աղի և ճարպոտ սննդամթերքների օգտագործման կրճատում՝ դրանք փոխարինելով մրգերով և բանջարեղեններով, մարմնի քաշի կարգավորում, ալկոհոլային խմիչքների օգտագործման սահմանափակում և այլն։

Սակայն, ապրելակերպի առողջացումը ոչ միշտ կարող են ունենալ բավարար ազդեցություն, և որոշ մարդկանց բժիշկը կարող է նշանակել դեղորայքային բուժում։ Մերօրյա հակաճնշումային դեղերը շատ արդյունավետ են, թեև կարող են առաջացնել կողմնակի ազդեցություններ։

Սովորաբար բժիշկները սկսում են ցածր դեղաչափով մեկ-երկու դեղեր նշանակելուց, և դեպքերի մեծ մասի համար դա բավարար է։ Այլ դեպքերում գուցե զուգակցվեն տարբեր խմբերի մի շարք դեղեր։ Բոլոր դեպքերում, զարկերակային ճնշման կարգավորումը պահանջում է երկար ժամանակ, իսկ որոշ դեղեր գուցե անհրաժեշտ լինի ընդունել ողջ կյանքի ընթացքում։

Եթե զարկերակային գերճնշումն արդեն իսկ առաջացրել է առողջական հետևանքներ կամ բարդություններ, ապա ճնշման կարգավորման ուղղությամբ բուժմանն ավելացվում է նաև այդ վիճակների բուժումը։

Բարձր արյան ճնշման կանխարգելման հիմքն առողջ ապրելակերպն է, այդ թվում՝ ֆիզիկապես ակտիվ առօրյա, առողջ սննդակարգ, մարմնի նորմալ զանգվածի պահպանում և ծխելուց հրաժարում։

Ինչո՞ւ է ձեր արյան ճնշումը կարևոր

Արյան ճնշումը կարևորվում է, որովհետև, եթե նորմայից բարձր է, ապա արյան հոսքը ձեր օրգաններում տուժում է։ Տարիների ընթացքում բարձր արյան ճնշումը բարձրացնում է ձեզ հայտնի մի շարք լուրջ և կյանքի համար վտանգ ներկայացնող հիվանդությունների զարգացման ռիսկը, ինչպիսիք են սրտամկանի ինֆարկտը, ինսուլտը, երիկամային անբավարարությունը և շաքարային դիաբետը։ Ապացուցված է նաև բարձր արյան ճնշման և աչքի հիվանդությունների, էրեկտիլ դիսֆունկցիաների և այլ հիվանդությունների ու վիճակների միջև գործող հստակ պատճառահետևանքային կապը։

Միայն եզակի դեպքերում է, երբ զարկերակային գերճնշումը պահանջում է անհետաձգելի հիվանդանոցային բուժում։ Սովորաբար դա կապված է լինում զարկերակային ճնշման շեշտակի բարձրացման հետ մինչև շատ բարձր թվեր կամ երբ առկա են սրտամկանի ինֆարկտի կամ ինսուլտի զարգացման նախանշաններ։

Տարբեր ուղեցույցներում առաջարկվում է, որ նույնիսկ գանգատների և ռիսկի այլ գործոնների բացակայության պայմաններում, եթե որևէ մեկի մոտ գրանցվում է երկարատև գերճնշում, հատկապես, երբ նրա արյան ճնշումը հասնում է 160/100 մմ ս.ս.-ի, ապա պետք է դիմել բժշկի և ստանալ ճնշումը նվազեցնող դեղեր։

Նույն կերպ, 18 տարին լրացած անձանց խորհուրդ է տրվում արյան ճնշումը հսկել առնվազն երկու տարին մեկ անգամ կամ, եթե կարիք կա, ապա ավելի հաճախակի։

Հոդվածը վերանայվել է՝ 11-04-2021